De dubbele rol van wetgeving in de circulaire transitie

Wetgeving speelt een belang­rijke rol in de transitie naar een circu­laire economie. Europese en nationale kaders, denk aan de Green Deal en het Klimaat­ak­koord van Parijs, bepalen mee de richting: circulair werken is niet langer vrij­blij­vend, maar een nood­za­ke­lijke weg richting 2050. In de praktijk blijkt dat echter niet altijd evident. Uit onderzoek blijkt dat ruim een derde van de Belgische onder­ne­mingen vindt dat de overheid de stap naar circu­la­ri­teit eerder bemoei­lijkt dan verge­mak­ke­lijkt. Tegelijk vindt de helft van de bedrijven strengere regels net essen­tieel. Hoe kan het dat dezelfde wetgeving tegelijk als een rem én als een motor wordt ervaren? 

Waarom wetgeving zowel mee- als tegenwerkt

In de praktijk botsen bedrijven regel­matig op wet- en regel­ge­ving die niet aansluit bij hun dage­lijkse realiteit. Een veel­ge­noemd obstakel is dat regels soms tegen­strijdig of ondui­de­lijk zijn. 

Daar­te­gen­over staan regels die net voor voor­uit­gang zorgen. De Corporate Sustai­na­bi­lity Reporting Directive (CSRD) is daar een voorbeeld van. Deze Europese richtlijn verplicht bedrijven om trans­pa­rant te zijn over hun duur­zaam­heids­be­leid, doel­stel­lingen en resul­taten. Voor veel orga­ni­sa­ties betekent dit een aanzien­lijke uitbrei­ding van rappor­ta­ge­ver­plich­tingen. Het kost veel tijd, kennis en middelen om eraan te voldoen, maar tegelijk stimu­leert het bedrijven om circu­la­ri­teit ernstiger te nemen. Ook richt­lijnen zoals het verbod op wegwerp­plastic (SUP-richtlijn) en nieuwe ecodesign-eisen (ESPR) hebben de voorbije jaren aange­toond dat duide­lijke regels bedrijven effectief in beweging brengen. 

Niet minder, maar duidelijker

Wat verwachten bedrijven dan van de overheid? Opvallend genoeg vragen ze niet om minder regels, maar juist om duide­lij­kere en consis­ten­tere regel­ge­ving. Ze hebben nood aan voor­spel­baar­heid, zodat ze weten waarop ze de komende jaren kunnen bouwen. Inves­te­ringen in circu­laire bedrijfs­mo­dellen vraagt immers tijd, volharing en zekerheid.

Daarnaast kunnen finan­ciële stimuli een door­slag­ge­vende rol spelen. Subsidies, fiscale voordelen of inves­te­rings­af­trekken zijn vaak belang­rijke voor­waarden om stappen te zetten. Kosten­be­spa­ring blijft voor het merendeel van de orga­ni­sa­ties de belang­rijkste drijfveer om circulair te onder­nemen. Een goed door­dachte finan­ciële prikkel kan dat effect versterken en versnellen. Uit het onderzoek blijkt bovendien dat een derde van de bedrijven van mening is dat orga­ni­sa­ties die in de nabije toekomst niet inzetten op duur­zaam­heid, simpelweg zullen verdwijnen.

Duidelijkheid = activiteit

Dat duide­lijke regels echt een verschil maken, merken we nu al in Vlaan­deren.  Sinds 2024 bestaat het Mate­ri­a­len­in­for­ma­tie­sys­teem (MATIS), dat inza­me­laars en verwer­kers verplicht om afval­stromen gede­tail­leerd te regi­streren. Daardoor wordt de hele keten trans­pa­ranter en kan er gerichter gestuurd worden. Ook de invoering van Vlarema 9, met strengere voor­schriften voor afval­schei­ding en grond­stof­ver­kla­ringen, biedt bedrijven houvast. Het resultaat: meer duide­lijk­heid en meer circu­laire activiteit.

Samenwerking blijft de sleutel

Hoewel duide­lijke wet- en regel­ge­ving kan helpen, mogen orga­ni­sa­ties niet blijven wachten op het perfecte beleid. De overheid moet richting geven, maar het zetten van de eerste circu­laire stappen blijft in de eerste plaats de verant­woor­de­lijk­heid van onder­ne­mingen zelf. Bedrijven kunnen het zich simpelweg niet permit­teren om achter­over te leunen tot alle regels volledig zijn uitge­werkt en gecom­mu­ni­ceerd. Wanneer de overheid en het bedrijfs­leven elkaar daarin vinden, ontstaat de versnel­ling die nodig is om de circu­laire doel­stel­lingen te realiseren.

Een cruciale factor daarbij is keten­sa­men­wer­king. Want circu­la­ri­teit stopt niet aan de voordeur van een onder­ne­ming. Leve­ran­ciers, produ­centen, klanten, verwer­kers… ze maken allemaal deel uit van dezelfde keten. Enkel door samen verant­woor­de­lijk­heid te nemen, kunnen kring­lopen echt gesloten worden. Heldere spel­re­gels maken dat proces eenvou­diger, maar de wil tot samen­wer­king blijft doorslaggevend.

Van dubbelzinnig naar doelgericht

Het span­nings­veld rond wetgeving laat zien hoe complex de weg naar circu­la­ri­teit is. Regels kunnen soms frus­treren, maar ze kunnen evengoed richting en structuur bieden. De sleutel ligt in duide­lijk­heid, consis­tentie en samen­wer­king. Voor bedrijven betekent dit dat afwachten geen optie is, ook al zijn de kaders soms ondui­de­lijk of nog volop in ontwik­ke­ling. Elke stap richting circu­la­ri­teit is er een die telt. 

Begin met het formu­leren van duide­lijke doelen, meet resul­taten en werk samen binnen de keten. De overheid kan het verschil maken door stimu­le­rende en voor­spel­bare spel­re­gels te bieden, maar de echte motor van de transitie blijft het bedrijfs­leven zelf. Uitein­de­lijk is elk initi­a­tief, hoe groot of klein ook, een stap richting een circu­laire economie.